X
تبلیغات
رایتل

پژوهش من

دموکراسی، مدرنیته و تحلیل اجتماعی
دوشنبه 24 مرداد 1384

۱۶ - فهرست و منابع


دموکراسی و

.

تجربه‌‌ی حقایق

 

 

.

(16)

 

.

فهرست

.

پیشگفتار

تولد دموکراسی در یونان

تجربه ی دمکراتیک ، مرحله ای گذار

نظریه کلاسیک دمکراسی

نظریه رقابتی

اسطوره ی دموکراسی

دمکراسی کثرت گرایان و نظریه ی فرهنگی

دمکراسی سوسیالیستی و دمکراسی های متعهد

دمکراسی لیبرال و جهانی شدن

دمکراسی و حوزه عمومی

دمکراسی و پدیده ی دولت - ملت

نظری پراگماتیک به مدرنیته و جامعه ی دمکراتیک

گفتمان های دولت مردم سالار

بررسی دمکراتیزه شدن عملی

گذری بر کلیات نظری دمکراسی

الگوی جهانی دمکراسی

دمکراسی دینی

بنیانهای تفاوت

تاریخ مسلمانان و مساله ی دمکراسی

برخورد امام علی (ع ) و مساله ی قدرت و اقتدار

رابطه حکومت امام (ع ) با مردم

نگاهی دوباره

اراده ی برتر

منابع

.





اراده‌ی برتر

می‌خواهیم به عنوان بحث پایانی به معتبرترین متن مسلمانان بازگردیم  . برسی‌های سلسله‌وار اما گسسته‌ی گفتارهای پیشین را بد نیست با آیات الهی پایان بخشیم  . روح اعمال مسلمانان و بخصوص پیشوایان آنها ریشه در قرآن دارد  . قرآن ، که مهمترین وظیفه را برای انسان برقراری توحید و نفی شرک شناخته است  .

در تفکر توحیدی استبداد زبون و نامناسب دانسته شده و برتری انسانها به هم مورد نکوهش قرار گرفته است مگر در پیشگاه خداوند که می‌فرماید : ان اکرمکم عندالله اتقیکم  .

اما گذشته از توصیه‌ی قرآن به عدم اجبار به دیندار کردن مردم که در آیات زیر مشخص است :

لااکراه فی الدین ، قدتبین الرشد من الغی [1]

انا هدینا السبیل اما شاکراً و اما کفوراً [2]

ان هذه تذکره فمن شاء اتخذ الی ربه سبیلا [3]

قال اطیعو الله و اطیعو الرسول

فان تولو ا فانما علیه من حمل علیکم‌ ما حملتم

و ان تطیعوا تهتدوا و ما علی الرسول

الا البلاغ المبین[4]

و ما ارسلناک علیهم وکیلاً

فان اعرضو فما ارسلناک علیهم

حفیظا ان علیک الاالبلاغ [5]

و اینکه گزینش مردم مهم است و نه تحمیل عقاید به آنها ، محور برنامه‌های ارایه شده و توصیه‌ی قرآن است رسول الله و مؤمنان‌اند تا آنجا که ویل دو رانت می نویسد :

«خدای اسلام بیشتر در فکر قوم پیامبر خویش است تا تمام انسانها»

و خداوند بدین ترتیب در قرآن قوانین جامعه‌ی توحیدی را معرض می‌کند و پیامبر را به عنوان انسانی همانند سایر انسانها اما دارای حقامر و ولایت معرفی می‌نماید :

وما کان‌ لمومن‌ ولامؤمنه اذا قضی‌الله و رسوله امر ان‌ یکون لهم خیره من امرهم [6]

النبی اولی بالمومنین من انفسهم [7]

فمن یعمل من الصالحات و هو مؤمن

فلا کفران لسعیه و انا له کاتبون [8]

و ما ارسلناک الا کافه الناس بشیراً

و نذیراً و لکن اکثر الناس لایعلمون [9]

و

پیامبر ، شرک و طاغوت را از جامعه می‌شوید و با جباران و طاغوت‌ها و قدرتهای مسلط می‌جنگد تا حکومت توحیدی برپا کند  .

منشاء حاکمیت در قرآن منحصر به خداوند است اما آنچنان که برداشت کرده‌اند ولایت تشریعی الهی جبری نیست بلکه آنگونه است که انسانهای رستگار با بهره‌گیری از کتاب‌ خدا و روشنگری های پیامبران از آن بهره‌مند شده و راه درست را بر می‌گزینند :

ان الحکم الّا لله ، علیه تو کلت و علیه فلیتوکل المتوکلون [10]

ام اتخذ و من دونه اولیاء فالله هو الولی و هو الموتی و هو علی کل سٌی قدیر [11]

افحسب الذین کفرو ان یتخذوا عبادی من دونی اولیا و انا اعتدنا جهنم للکافرین نزولاً[12]

ولی الذین آمنو یخرجهم من الظلمات الی النور و الذین کفروا اولیاؤهم الطاغوت یخرجونهم من النور الی الظلمات اولئک اصحاب النار هم فیها خالدون  . [13]

اتخذوا احبارهم و رهبانهم اربابا من دون الله و المسیح ابن مریم و ما امروا الا لیعبدوا  الها واحداً لا اله الّا هو سبحانه عما یشرکون [14]

النبی اولا بالمؤمنین من انفسهم   . [15]

من یطع الرسول فقد اطاع الله [16]

وجعلنا هم الفته یهدون بامرنا [17]

والذین آمنو الذین یقیمون الصلاه و یؤتون الزکاه و هم راکعون [18]

والذین قالو ربنا الله ثم استقامو تنزل علیهم الملائکه الا تخافوا و لاتخزنوا بشروا بالجنته التی کنتم توعدون [19]

و در نظام سیاسی توحیدی که در اسلام مطرح می‌گردد و از قرآن برداشت کرده‌اند صلاحیت قانون‌سازی و قانون‌گذاری مختص خدا و بخشی از حاکمیت ولایت الهی به اذن اوست و از غیر خدا سلب شده است  . دولت و امت اسلامی ، وظیفه‌ی تکلیف فرمانبرداری و متابعت از هیچ قانونی جز اراده‌ی تشریعی خداوند را ندارند که آن هم به اذن خداست  . چنانکه گفته شد اراده‌ی هیچ گروهی برتر از دیگر گروهها نیست و اراده‌ی برتر تنها متعلق به خداست  .

با چنین دیدگاهی و رجوع به سخنان حکومت گران با تئوری فقهی همچون امام خمینی آنجا که می گوید :

«اسلام دین قانون است  . پیغمبر هم نمی‌توانست خلاف قانون انجام دهد  . خدا به پیغمبر می‌گوید اگر یک حرف خلاف بزنی رگ و تینت را قطع می‌کنم  . حکم قانون است اسلام مقابل دیکتاتوری‌ها ایستاده  .»[20]

و آیت الله خامنه‌ای آنجا که می‌نویسد :

«دعوت‌های توحیدی در همه‌ی دوران‌ها همین که قدم در صحنه‌ی اجتماع نهاده‌اند ، حساب خود را با صف مسلط و مستکبر روشن ساخته‌اند و بر اثر آن با دو واکنش روبرو شده‌اند  .

1ـ تعرض و انکار و ستیزه از سوی مستکبران

2ـ گرایش و قبول حمایت از سوی مستضعفان

این دو گرایش در واقع نشانه‌ی توحید خالص است یعنی در همه‌ی زمانها در آینده نیز  هرگاه توحید در مفهوم اصیل و با شکل درست‌اش مطرح گردد و ناگزیر همین جبهه‌بندی و موضع‌گیریهای متقابل را به همراه دارد  . [21]

خواهیم دید که نه تنها قوانین اسلام از صدر اسلام به صورت تعبدی و آنچنان که روش همه‌ی ادیان است با وعده‌ی آخرت بر جامعه بال گسترده‌اند بلکه باز تولید کنندگان حکومت اسلامی نیز قابل به مشخص بودن وضعیت جامعه و قوانین آن و راهبری جامعه با قوانین الهی در صورت خواست مردم هستند  . البته در این میان انحصار استخراج قوانین الهی به آنانکه دراین مسیر گام برداشته‌اند و دانای علوم اسلامی‌اند یعنی فقها باز می‌گردد  . کافی است نگاهی به کتاب ولایت فقیه ، نوشته‌ی امام خمینی بیندازیم تا چهارچوبهای نظری مشروعیت حکومت جامعه‌ای را که بحث مردم سالاری دینی در آن مطرح شده است بهتر بشناسیم  .

خواه ناخواه ، در تئوری مردم سالاری دینی بحث ولایت فقیه نیز داخل شده است  . ولایت فقیه که بنیانگذار انقلاب اسلامی پس از رساندن سلسله‌ی فرمانگذاران از خدا و انبیا و ائمه به فقها ، شرط حفظ چهارچوبهای الهی را برای آن ذکر می‌کند و می‌افزاید :

«ولایت فقیه، ضد دیکتاتوری است نه دیکتاتوری  .»[22]

به هر حال ، ما در اینجا قصد ورود به بحث ولایت فقیه و چگونگی حکومت شیعی را نداریم ، تنها با ذکر پاره‌ای نکات که بازکننده‌ی راه نفوذ ذهن به مسیر دموکراسی دینی و شناخت همراهان آن است سعی کردیم با منبع اصلی شناخت اسلام که همان قرآن است ارتباط برقرار کنیم  . می‌توان از آنچه تاکنون گفته شد همسازی یا ناهمسازی مبانی نظری کلیات  بحث ولایت در قرآن را با مردم‌سالاری نتیجه گرفت  . اخذ این نتیجه ، با توجه به بحث مفصلی که درباره‌ی دموکراسی شد در ذهن ما انجام شده است و نیاز به بازگویی آن نیست. تحقیقات گسترده در این زمینه توسط صاحب نظرانی چون محسن کدیور و مجتهد شبستری و دکتر سروش و دیگران انجام گشته است  .

آنچه در پایان این متن می‌توان آورد این است که اگر تفاوت مبانی نظری تجارب صدر اسلام و پس از آن  با دموکراسی پذیرفته شود به معنای ضد اسلامی بودن دموکراسی نیست بلکه به آن معناست که تجربه‌ی مردم سالاری ما نمی‌تواند بر پایه‌ی آن تجارب گذاشته شود و اگر قابلیت انطباق آنها فراچنگ آید باز ما را از تجربه‌ی مردم سالاری بی‌نیاز نمی‌سازد   .

.............................................................
[1]
ـ آیه 256 ـ سوره‌ی دوم

[2] ـ آینه 3 ـ سوره 76

[3] ـ آیه 29 ـ سوره 76

[4] ـ آیه 54 ـ سوره 24

[5] ـ آیه 48 ـ سوره 42

[6] ـ آیه 36 ـ سوره 33

[7] ـ آیه 6 ـ سوره 33

[8] ـ آیه 94 ـ سوره 21

[9] ـ آیه 34‌ـ سوره 28

[10] ـ آیه‌ی 4 ـ سوره‌های 30

[11] ـ آیه 19 ـ سوره 42

[12] ـ آیه 102 ـ سوره 18

[13] ـ آیه‌ی 257 ـ سوره 4

[14] ـ آیه 31 ـ سوره‌ی 9

[15] ـ آیه‌ی 6 ـ سوره 32

[16] ـ آیه‌ی 80 ـ سوره‌ی 4

[17] ـ آیه‌ی 73 ـ سوره 21

[18] ـ آیه 55 ـ سوره 5

[19] ـ آیه 30 ـ سوره 41

[20] ـ صحیفه‌ی نور ـ جلد 10 ـ ص 53

[21] ـ آیت الله خامنه‌ای 1356 ـ ص 69

[22] ـ صحیفه‌ی نور ـ جلد 10 ـ ص 2ظ 

 

  

 منابع

­ـ قرآن کریم و ترجمه‌های فیض الاسلام ، عبدالعلی بازرگان و و فولادوند از نهج‌البلاغه

1ـ بنیاد فلسفه‌ی سیاسی در غرب / حمید عنایت / نشر زمستان / 1381 / چاپ سوم

  آیین واندیشه در دام‌خودگامگی/ سید محمد خاتمی / طرح نو / 1378 / چاپ دوم

3ـ اندیشه‌های سیاسی قرن بیستم / دکتر علی اصغر حلبی / اساطیر / 1375

4ـ آموزش شناخت انتقادی / پائولو فریره / شیوا کاویانی / انتشارات آگاه / 1375

5ـ سخنان علی (ع) / جواد فاضل / انتشارات امیر کبیر

6ـ اسطوره ، امروز/ رولان بارت/ شیرین دخت دقیقیان / تهران / نشر مرکز / 1375

7ـ امت و امامت / علی شریعتی / چاپ قدیم

8ـ یورگن هابرماس / رابرت هولاب / حسین بشیریه / نشر نی / 1375

9ـ اندیشه‌های سیاسی قرن بیستم / دکتر حاتم قادری / انتشارات سمت / 1380

10ـ دموکراسی‌ یا حقیقت / دکتر علی میرسپاسی / طرح نو  / 1380

11ـ پسامدرنینه / دیوید لایون / محسن حکیمی / انتشارات آشیان / 1380

12ـ دولت و دموکراسی در عصر جهانی شدن / محمد توحید فام / تهران / نشر روزنه / 1380

13ـ راه سوم / آنتونی گیدنز / مریم پاشنگ / همشهری/ 1380

14ـ منتخبی‌ از نهج‌البلاغه / ترجمه سید جعفر شهیدی / دفتر نشر فرهنگ اسلامی/1377

15ـ چشم‌انداز دولت ـ ملت / آنتونی گیدنز ،  / محمد رضا جلایی پور / ماهنامه آفتاب / شماره 24

16ـ حلقه مفقوده / محمد با قر آیت اللّهی / ماهنامه آفتاب / شماره 25

17ـ بتواره‌ی قدرت ، خیالواره‌ی ماندگاری / آفتاب / شماره 23

18ـ مبانی‌ نظری‌ نظام‌ سیاسی‌اسلام/روزنامه‌ مردم‌سالاری‌ـ‌ ضمیمه‌اندیشه / 11/6/82

19ـ مردم سالاری دینی یا مردم سالاری  دینداران / آفتاب / اردی‌بهشت 82

20ـ عدم دموکراسی / ماهنامه آفتاب / فروردین 82

21ـ خشنونت و ناکجا آبادگرایی / گارل پوپر / علی پایا/ روزنامه یاس نو / 18/4/82

22ـفرهنگ ، سیاست‌ و جهانی ‌شدن / احمدرضا زحمتکش / روزنامه مردم سالاری / 17/4/82

23ـ مردم سالاری دینی در تئوری و عمل / محمد ملک‌زاده / آفتاب / شماره 24

24ـ دیالوگ سنت و مدرنیته /  هاشم آغاجری  / مجله آبان / دوره جدید ـ شماره 1

25ـ آزادی عقیده در اسلام / آفتاب / اسفند 81

26ـ میراث حکومت امام علی / فریدون شایسته / آفتاب / شماره 22

27ـ حقوق بشر و روشنفکری دینی / محسن کدیور / آفتاب / شماره 27



نظرات (1)
نام :
ایمیل : [پنهان می ماند]
وب/وبلاگ :
برای نمایش آواتار خود در این وبلاگ در سایت Gravatar.com ثبت نام کنید. (راهنما)
دوشنبه 24 مرداد 1384 ساعت 23:09
+
امتیاز: 0 0